Şanlıurfa’da kervanları köylüler koruyordu! Soygunun bedelini de ödeyebiliyorlardı

Şanlıurfa’nın Bozova ilçesindeki Çarmelik Derbendi, Osmanlı döneminde kervanların güvenliğini sağlamakla görevlendirilen köylülerin sorumluluklarını ortaya koyan tarihî kayıtlara konu oldu. Urfa-Halep ticaret yolunda görev yapan derbendciler, yolcuları ve tüccarları koruyor, sorumluluk alanlarında yaşanan soygunlarda zararı karşılamakla yükümlü tutulabiliyordu.

Harran Üniversitesi Tarih Bölümünden Doç. Dr. Mehmet Emin Üner’in ŞURKAV’ın Ocak 2017 tarihli dergisinde yayımlanan araştırması, günümüzde Büyükhan olarak bilinen yerleşimdeki Çarmelik Derbendi’nin geçmişini ve Osmanlı’nın yol güvenliği sistemini anlatıyor.

Osmanlı yönetimi, tehlikeli geçitlerde yaşayan bazı köylüleri derbendci olarak görevlendiriyordu. Bu kişilerin görevi, ticaret yollarından geçen kervanların ve yolcuların can ve mal güvenliğini sağlamaktı.

Derbendcilerin sorumluluğundaki bölgelerde bir kervanın soyulması veya yolcuların mallarının kaybolması durumunda zararın görevlilerden karşılanması istenebiliyordu. Görev beratlarında yer alabilen bu yükümlülüğe karşılık köylüler bazı vergilerden muaf tutuluyordu. Araştırmada anlatılan uygulama, Osmanlı derbend teşkilatının genel işleyişine dayanıyor.

Çarmelik Derbendi, 17. yüzyılın sonlarına doğru eski işlevini kaybetti. Osmanlı yönetimi, 1693 yılında Tacirli oymağını bölgeye yerleştirerek harap durumdaki tesisleri onarttı ve güvenlik teşkilatını yeniden faaliyete geçirdi.

Araştırmaya göre Tacirli oymağına bağlı topluluklar Kümbet, Mülkveran, Kireştaş, Melkış, Yoğunburc ve Tuzluca köylerine yerleştirildi. Bu yerleşimlerde yaşayan görevlilere ticaret güzergâhının güvenliğini sağlama sorumluluğu verildi.

Urfa-Halep güzergâhındaki Çarmelik Kervansarayı, kesme taştan inşa edilmişti. Yapının girişinden sonra 63,40 x 65,20 metre ölçülerinde geniş bir avluya ulaşılıyordu. Avlunun çevresinde kemerli revaklar ile yazlık ve kışlık bölümler bulunuyordu.

Üner’in araştırmasında, Kâtip Çelebi’nin Fezleke adlı eserindeki bilgilerden hareketle kervansarayın Diyarbekir Valisi Dilâver Paşa tarafından 1616-1620 yılları arasında yaptırılmış olabileceği değerlendiriliyor. Bu tarih, kesinleşmiş bir inşa kaydından ziyade tarihî kaynaklara dayanan bir değerlendirme olarak aktarılıyor.

Araştırmada yer verilen yerel anlatımlara göre Çarmelik Kervansarayı, 1940’lı ve 1950’li yıllara kadar ayakta kaldı. Ticaret yollarındaki eski işlevini kaybettikten sonra ahır ve samanlık olarak kullanılan yapı, zamanla harap duruma geldi.

Tarihî kervansaray 2016 yılında restorasyon geçirdi. Çarmelik Derbendi’nin geçmişine ilişkin akademik çalışma, ŞURKAV’ın 2017 tarihli dergisinin yanı sıra Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesinin 2018 yılında yayımladığı Osmanlı Urfası kitabının ikinci cildinde de yer aldı.

Bu bağlantı sizi https://www.urfanatik.com dışındaki bir siteye yönlendiriyor.

Kaynak: https://www.urfanatik.com/sanliurfada-kervanlari-koyluler-koruyordu-soygunun-bedelini-de-odeyebiliyorlardi

Exit mobile version