Şanlıurfa’nın Suruç ilçesinde geçmişte kırsal yaşamın önemli bir parçası olan kümbet evler, mimari özellikleriyle Harran’ın geleneksel evlerinden ayrılıyor. Güneşte kurutulmuş kerpiçlerle inşa edilen bu yapılarda kare planlı odalar konik üst örtülerle tamamlanırken evlerin iç düzeni oturma alanlarından tahıl depolarına, ahır ve ağıllardan samanlıklara kadar günlük ihtiyaçlara göre şekilleniyordu.
Mehmet Sait Şahinalp’in hazırladığı Yok Olmaya Yüz Tutmuş Bir Kırsal Mesken Tipi veya Kültürel Miras: Suruç Kümbet Evleri başlıklı akademik çalışma, 1 Aralık 2012’de Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nde yayımlandı. Araştırmada Suruç Ovası ve çevresindeki geleneksel konutların mimari özellikleri, kullanım biçimleri ve zaman içerisinde terk edilme süreci ele alındı.
Suruç kümbet evlerinin yapımında tamamen güneşte kurutulmuş kerpiçler kullanılıyordu. Kare planlı odaların üstü konik biçimde tasarlanırken yapıların iç bölümleri belirli bir kullanım düzenine göre yerleştiriliyordu. Güneyden kuzeye doğru oturma alanları, tahıl depoları, ahır ve ağıllar ile samanlıklar sıralanıyordu.
Evlerin bölümleri arasındaki geçişler eyvanlar veya kapısız bağlantılar üzerinden sağlanıyordu. Tandır, açık ve kapalı ağıllar, samanlıklar ve seki gibi unsurlar da yapıların tamamlayıcı parçaları arasındaydı. Bu düzen, konutların yalnızca barınma amacıyla değil, tarımsal üretim ve hayvancılıkla bağlantılı günlük yaşamın sürdürülmesi için de kullanıldığını gösteriyor.
Şahinalp’in araştırmasında 16 Eylül 2011 tarihli saha tespitlerine de yer verildi. Buna göre Kara köyünde 28, Yatırtepe’de 26, Boztepe’de 14 ve Akören’de 5 kümbet ev kaydedildi. Bu rakamlar araştırmanın yapıldığı döneme ait saha verilerini yansıtıyor.
Çalışmada kırsal nüfusun kentlere göç etmesi ve betonarme yapıların yaygınlaşması, geleneksel konutların terk edilmesi ve zarar görmesinde etkili olan gelişmeler arasında gösterildi.
Suruç’taki kümbet evlerin korunma durumuna ilişkin daha sonraki bulgular, Razan Aykaç’ın yürüttüğü Türk-İslam dönemi yüzey araştırmasında yer aldı. Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle 1 Haziran-8 Temmuz 2022 tarihleri arasında gerçekleştirilen araştırmanın sonuçları, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından yayımlanan 2024 tarihli bildiri kitabında paylaşıldı.
Araştırmada Suruç merkezindeki tescilli kümbet evler fotoğraflandı. Yatırtepe’deki tescilli yapıların üst örtülerinin bir bölümünün yıkıldığı, Kara Küme’deki kümbet evlerin harabe durumda olduğu ve Boztepe’de bazı yapıların yıkıldığı belirtildi. Bu tespitler, Suruç’un geleneksel kırsal mimarisini temsil eden yapıların korunma sorunlarını ortaya koyan akademik kayıtlar arasında yer aldı.
Bu bağlantı sizi https://www.urfanatik.com dışındaki bir siteye yönlendiriyor.