Şanlıurfa’nın düşman işgalinden kurtuluş sürecinde kilit bir rol üstlenen ve kamuoyunda “Onikiler” adıyla tanınan gizli direniş komitesine dair daha önce pek bilinmeyen detaylar, bilimsel çalışmalarla gün yüzüne çıktı.
Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) tarafından yayımlanan “Urfa’nın İşgali ve Kurtuluşu” başlıklı kapsamlı araştırmada, Fransız işgal güçlerinin “Onikiler”in kendilerine teslim edilmesini talep ettiği ve bu talebin bölgedeki silahlı direniş kararının alınmasında belirleyici olduğu vurgulandı.
Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalanmasını takiben, İngiliz birlikleri 24 Mart 1919 tarihinde Urfa’ya girdi. Kentteki askeri varlığın geri çekilmesi ve işgal yönetiminin artan baskıları, yerel halkın kurtuluş mücadelesi hazırlıklarını hızlandırdı.
Bilimsel araştırmalara göre, 4-5 Eylül 1919 tarihlerinde Jandarma Komutanı Binbaşı Ali Rıza Bey’in önderliğinde gizli bir buluşma gerçekleşti. Bu toplantıda bir araya gelen vatanseverler, Kur’an-ı Kerim üzerine yemin ederek Urfa’nın işgalden kurtarılması için sonuna kadar mücadele etme kararı aldı.
Kamuoyunda “Onikiler” olarak bilinen bu gizli komite, ilerleyen süreçte Urfa Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin çekirdeğini oluşturdu. Cemiyet, 3 Ekim 1919’da Sivas Kongresi’nde alınan kararlar çerçevesinde resmiyet kazanarak, kuruluşu Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Heyet-i Temsiliye’ye bildirildi.
Ekim 1919’un sonlarına doğru İngilizlerin Urfa’yı Fransızlara devretmesiyle birlikte şehirdeki işgal baskısı daha da şiddetlendi. Fransız idaresi, Jandarma Komutanı Binbaşı Ali Rıza Bey’in yürüttüğü gizli örgütlenme çalışmalarından kısa sürede haberdar oldu.
25 Kasım 1919’da Binbaşı Ali Rıza Bey görevinden uzaklaştırıldı. Ardından Fransızlar, Urfa Mutasarrıflığına gönderdikleri talimatla, kendilerine karşı silahlı mücadele için örgütlenen 12 önemli şahsın varlığını bildirdi.
İşgalci Fransız yönetimi, bu kişilerin cezalandırılmak üzere derhal kendilerine teslim edilmesini talep etti.
Fransızların bu teslimiyet çağrısı üzerine, gizli cemiyet üyeleri tekrar bir araya geldi. Bu kritik toplantıda, işgalcilere asla teslim olunmayacağı ve gerektiğinde silahlı direnişe başlanacağı kararı alındı.
Bu kararın ardından, Fransızlara iletilmek üzere Müftü Hasan Açanal tarafından tarihi bir cevap metni kaleme alındı. Metinde, Urfa halkının asırlardır özgürce yaşadığı ve şehri işgal etmeye kalkışan her güce karşı kararlılıkla mücadele edeceği vurgulandı.
Cevap metninde, Fransızların bahsettiği 12 kişinin yalnız olmadığı, aksine tüm Urfa halkını temsil ettiği belirtilerek, işgal yönetiminden kendi kayıtlarındaki “12” sayısını “120 bin” olarak düzeltmeleri istendi.
Hazırlanan bu destansı yanıtta, “Onikiler”in şehirde yaşayan, köylerde ikamet eden, yerleşik ve göçebe tüm Şanlıurfa halkının sesi olduğu ifade edildi. Heyetin arkasında, işgale karşı mücadele etmeye hazır binlerce vatanseverin bulunduğu açıkça belirtildi.
Ayrıca, “Onikiler”in tutuklanmasının dahi direnişi asla durduramayacağı, zira o 12 kişinin yerini binlerce Urfalının alacağı güçlü bir dille ifade edildi.
Bu tarihi cevap metni, tüm Urfa Sancağı halkı adına “Onikiler” imzasıyla mühürlendi. Böylece Fransızların teslimiyet talebi, Urfa’daki silahlı direniş hareketinin en kritik dönüm noktalarından biri haline geldi.
Akademik araştırmalardaki bir diğer ilginç ayrıntı ise heyetin üye sayısı ile ilgiliydi. Kaynaklarda gizli cemiyetin “on iki kişinin katılımıyla” kurulduğu belirtilmesine rağmen, hemen sonrasında 13 ismin listelendiği görüldü.
Bu listede, Jandarma Komutanı Binbaşı Ali Rıza Bey’in yanı sıra dönemin Belediye Başkanı Hacı Kâmilzade Hacı Mustafa Efendi, çeşitli jandarma görevlileri, esnaflar ve şehrin önde gelen şahsiyetleri bulunuyordu.
Yerel rivayetlerde Binbaşı Ali Rıza Bey’in toplantının lideri olarak ayrı bir konumda tutulduğu, diğer 12 kişinin ise “Onikiler”in asıl üyeleri olarak anıldığı belirtilir. Ali Rıza Bey’in de bu listeye dahil edilmesiyle, kaynaklarda geçen isim sayısı 13’e yükselmektedir.
Bu durum göz önüne alındığında, “Onikiler kesin olarak 13 kişiydi” demek yerine, akademik kaynakların heyet için 13 isim sıraladığını belirtmek daha doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmektedir.
“Onikiler”in başlattığı bu örgütlenme süreci, Yüzbaşı Ali Saip Bey’in Urfa’ya intikali ve çevredeki aşiretlerin de milli mücadeleye katılımıyla kısa sürede silahlı bir direniş hareketine evrildi.
Yaklaşık iki ay süren şiddetli çatışmaların ardından, Fransız işgal kuvvetleri 11 Nisan 1920 tarihinde Urfa’dan çekilmek zorunda kaldı. “Onikiler” ise şehrin bağımsızlık mücadelesinin unutulmaz simgelerinden biri olarak tarihteki yerini aldı.
“Onikiler”in mirası, yıllar sonra Şanlıurfa’nın şehir planlamasına da yansıdı.
Harran Üniversitesi akademisyenlerinin hazırladığı Şanlıurfa yer adları araştırmasında, günümüzdeki Onikiler Mahallesi’nin adını kentin kurtuluş mücadelesindeki bu kahraman gizli heyetten aldığı ortaya konuldu.
Belediye kayıtları incelenerek yapılan araştırmaya göre, Onikiler Mahallesi, 1973-1977 yılları arasında oluşturulan yeni yerleşim birimleri arasında yerini aldı. Bugün Eyyübiye ilçesi sınırları içerisinde bulunan bu mahalle, 1919’da edilen o gizli yeminin ve Fransız işgalcilere verilen 120 bin kişilik kararlı cevabın canlı bir anıtı olarak varlığını sürdürüyor.
Kaynak: https://www.urfanatik.com/fransizlar-12-kisinin-teslimini-istedi-urfadan-120-binlik-cevap
