Şanlıurfa’nın köklü geçmişinde mahalle bakkalları, yalnızca günlük alışverişin yapıldığı yerler olmanın ötesinde, toplumsal yaşamın merkezi konumundaydı. Günümüzde pek rastlanmayan bu samimi uygulama, bazı ailelerin ev anahtarlarını dahi güvenle emanet ettiği bakkal amcaları aracılığıyla komşuluk bağlarının derinliğini gözler önüne seriyor. Sanat tarihçisi Dr. Ahmet Cihat Kürkçüoğlu’nun “Şanlıurfa Kültür Atlası”nda yayımlanan anıları, 1950-1980 yılları arasında Temur Sokak’ta yaşanan mahalle hayatının çarpıcı detaylarını günümüze taşıyor. Kürkçüoğlu’nun anlatımlarına göre, o dönemde okuldan dönen çocukların evlerine girmeden önce mahalle bakkalına uğramasının oldukça özel bir nedeni vardı.
Dr. Kürkçüoğlu’nun hatıralarında belirtildiği üzere, eski Urfa’da anneler komşu ziyaretlerine veya sosyal etkinliklere katıldıklarında, çocuklarının okuldan dönüşte kapıda kalmaması için ev anahtarlarını yakın komşularına bırakırdı. Bu uygulamanın en yaygın adreslerinden biri de mahalle bakkallarıydı. Temur Sokak’ta bu önemli görevi üstlenen kişi, tüm mahalle sakinlerinin sevgiyle “İsmail Amca” diye hitap ettiği bakkaldı. Şükrü Amca’nın evinin sokağa bakan bölümünde yer alan bu dükkan, mahalle kadınlarının ev anahtarlarını bıraktığı başlıca noktalardan biriydi. Böylece anneler dışarıda olduğunda, çocukların anahtarlarını nereden alacakları belliydi ve eski Urfa yaşamında bu durum bir güven göstergesiydi.
Bu keyifli anının en dikkat çekici detaylarından biri, İsmail Amca’nın kendisine emanet edilen anahtarları saklama biçimiydi. Kürkçüoğlu’nun aktardığına göre, mahalle bakkalı ev anahtarlarını dükkanının duvarına çaktığı özel çivilere asardı. Okuldan dönen çocuklar, ilk iş olarak bakkala uğrar, İsmail Amca’dan kendi evlerinin anahtarını alır ve güvenle evlerine giderlerdi. Bu sayede, anneleri evde olmayan çocuklar kapıda kalmak zorunda kalmazdı. Kürkçüoğlu, bu özgün uygulamanın sadece Temur Sokak’a özgü olmadığını, Şanlıurfa’nın diğer mahallelerinde de benzer mahalle bakkalı geleneklerinin yaşandığını belirtiyor. Bu örnek, geçmişte mahalle esnafının günlük yaşamda üstlendiği sosyal sorumluluğu ve mahalleliyle kurduğu güçlü bağı açıkça ortaya koyuyor.
Dr. Kürkçüoğlu’nun anılarında ev anahtarı geleneği kadar ilgi çekici bir diğer ayrıntı ise geleneksel Urfa evlerinin mimari yapısıydı. O dönemde bazı evlerin damları birbirine bitişik olduğundan, komşular bir evin damından diğerine kolayca geçebiliyordu. Hatta bazı evlerin damları arasında Urfa’da “cemel” olarak bilinen duvarlar bile bulunmazdı. Bu durum, bir evin sokak kapısı kapalı olsa dahi, komşu evin damından geçerek eve ulaşmayı mümkün kılıyordu. Kürkçüoğlu, çocukluk ve gençlik yıllarına ait bu gözlemlerinde, evler arasındaki bu kolay geçişe rağmen hırsızlık olaylarına hiç rastlanmadığını özellikle vurguluyor. Yazarın kişisel tanıklığına dayanan bu detaylar, dönemin Şanlıurfa mahallelerinde komşular arasında kurulan derin güven ilişkisini ve mahalle kültürünün sağlam temellerini yansıtıyor.
Eski Urfa’daki bu anahtar emanet etme alışkanlığı, mahalle bakkallarının insanların hayatındaki vazgeçilmez yerini de gözler önüne seriyor. İsmail Amca’nın dükkanı, sadece temel ihtiyaçların karşılandığı bir ticarethane olmaktan çok öte, ailelerin en değerli eşyalarından birini, ev anahtarlarını, gönül rahatlığıyla emanet edebildiği bir güven durağıydı. Çocukların okuldan dönüşte bakkala uğrayarak ev anahtarlarını alması, esnaf ile mahalle sakinleri arasındaki samimi ve güçlü ilişkinin günlük hayattaki en somut örneklerinden biriydi. Kürkçüoğlu’nun aynı döneme ait anılarında komşuların birbirlerine yemek ikram ettiği, ihtiyaç sahiplerine yardım eli uzattığı ve ortak duvarları paylaşan aileler arasında sıkı bağlar kurulduğu da anlatılıyor. Ev anahtarlarının bakkala bırakılması da bu zengin Şanlıurfa mahalle kültürünün en dikkat çekici ve özgün parçalarından biri olarak öne çıkıyor.
Şanlıurfa’da geleneksel Urfa evlerinden apartman yaşamına geçişle birlikte, mahallelerin fiziksel yapısı ve günlük yaşam alışkanlıkları da zamanla büyük bir değişime uğradı. Dr. Kürkçüoğlu, eski Urfa evlerinden kopuşun özellikle 1970’li yılların sonlarında apartmanlaşma ile hız kazandığını belirtiyor. Bugün ev anahtarlarını mahalle bakkalına bırakma alışkanlığı, modern şehir yaşamının yaygın uygulamalarından biri olmasa da, Temur Sokak’ta yaşananlar, geçmişin sıcak komşuluk ilişkilerine dair önemli bir hatıra olarak kayıtlarda yer alıyor. İsmail Amca’nın dükkanının duvarına astığı o anahtarlar, bir dönem Urfa mahallelerinde esnaf ile komşular arasında kurulan derin güvenin küçük ama anlamlı bir sembolünü oluşturuyor. Bir zamanlar çocukların okuldan döndüklerinde bakkaldan aldığı o anahtarlar, bugün eski Urfa’nın mahalle hafızasını ve eşsiz komşuluk bağlarını anlatan en değerli hatıralar arasında yaşamaya devam ediyor.
